POLSKIE TOWARZYSTWO PRÓŻNIOWE
POLISH VACUUM SOCIETY

Home
Aktualności
Statut
Informacje
Członkowie wspierający
Konferencje
Konkurs im.
J. Groszkowskiego
Biuletyny PTP
NEWSLETTER
Wspomnienia
Linki
ENGLISH SUMMARY
V Szkoła Techniki Próżniowej

Konkurs o nagrodę im. Janusza Groszkowskiego

Statut PTP

Próżnia na dworze króla Władysława

Polska elektronika próżniowa wczoraj i dziś (pdf ~15MB)

Vacuum challenges and sollutions (pdf ~10MB)



Ostatnia modyfikacja:
28-2-2017

Wspomnienie o doc. dr in. Janusz Sobaski

PRӯNIA NA DWORZE KRLA WADYSAWA

Jednym z mniej znanych, a niewtpliwie doniosych wydarze naukowych w historii Polski by eksperyment przeprowadzony przez woskiego mnicha Waleriana Maksymiliana Magniego w lipcu 1647 roku, na dworze krla Wadysawa IV. Eksperyment ten mia wykaza, i model filozoficzny wiata, uznawany wwczas powszechnie od czasw Arystotelesa, a wynikajcy z zaoenia jakoby "natura nie znosia prni", jest z gruntu faszywy.
Maksymilian Magni urodzi si 15 padziernika 1586 roku w Mediolanie, w rodzinie arystokratycznej. Ju jako dziecko wykazywa nieprzecitne uzdolnienia i szczeglne zamiowanie do nauki. W wieku 15 lat wstpi do zakonu kapucynw przyjmujc imi Walerian. Po odbyciu nowicjatu i zoeniu lubw zakonnych skierowany zostaje na studia teologiczne do Pragi Czeskiej. Podczas studiw zgbia nie tylko tajniki teologii, ale zapoznaje si rwnie z podstawami wczesnej wiedzy i filozofii, a w szczeglnoci z pogldami Arystotelesa, ktre miay wci wielu zwolennikw.
Dziaalno misyjna i naukowa Magniego przypada na niezwykle burzliwy okres w historii Europy. Kontrreformacja rusza do zdecydowanej rozprawy z ruchami protestanckimi, a przez wiele krajw przetaczaj si wojny religijne. W 1618 roku wybucha powstanie protestantw czeskich zapocztkowujc wojn 30 letni w Niemczech. W 1620 r. dochodzi do bitwy na Biaej Grze koo Pragi, w ktrej powstacy ponosz druzgoczc klsk. Po stumieniu powstania, cesarz niemiecki Ferdynand II Habsburg zakaza kultu protestanckiego i przeprowadzi administracyjn rekatolizacj Czech, Moraw, uyc i lska. Walerian Magni aktywnie uczestniczy w tych wydarzeniach, zdobywajc znaczny rozgos jako pomienny kaznodzieja i niestrudzony bojownik kontrreformacji.
W latach 1587 - 1632 na tronie polskim zasiada Zygmunt III Waza, spokrewniony z dworem Habsburgw poprzez dwa kolejne maestwa. Polska uchodzi wwczas za kraj wzgldnej tolerancji religijnej, cho sytuacja jest tu bardziej zoona ni w innych krajach Europy. Obok zborw luteraskich i kalwiskich dziaaj bowiem jeszcze Bracia Polscy, zwani te arianami, wyznawcy prawosawia, unici i mahometanie. Zygmunt III gorco pragnie wczy si w nurt kontrreformacji. Wspomaga Ferdynanda II, wysyajc mu do Czech swoich Lisowczykw i zaprasza na dwr polski Waleriana Magniego. W 1626 r., uchwa Kongregacji Watykaskiej "De propaganda fide", Magni otrzymuje nominacj na prefekta i wikariusza apostolskiego, na obszar Polski, Czech, Wgier i Niemiec. Przyjeda wic do Polski i oprcz dziaalnoci misyjnej rozpoczyna dziaalno dyplomatyczn w subie krla Zygmunta III, a po jego mierci (1632 r.) - w subie krla Wadysawa IV, z ktrym, o ile to w wczesnych relacjach byo moliwe, serdecznie si zaprzyjani.
Wadysaw IV by wiatym i tolerancyjnym monarch. Pod jego opiek i przy jego wsparciu mg wic Magni odda si swojej drugiej pasji - badaniom naukowym, zmierzajcym do wytworzenia prni i podwaenia, jak sdzi, podstaw systemu filozoficznego Arystotelesa. W pierwszych dniach lipca 1647 r., na zamku krlewskim w Warszawie, w obecnoci krla i jego dworu Magni przeprowadzi swoje synne dowiadczenie. A oto jak sam opisa je w traktacie zatytuowanym "Demonstratio ocularis...".
"Postaraem si o szklan rurk dug ponad dwa okcie, ktrej kanalik z atwoci mg pomieci ziarnko grochu. Grubo szka nie bya wiksza od gruboci ziarenka zboa. Jeden otworek zasklepiem pieczci hermetyczn, czyli pynnym szkem. Rurk napeniem ywym srebrem, a otworek wolny zakryem szczelnie przyoonym palcem. Nastpnie obrciem rurk i zanurzyem j w ywym srebrze, wlanym do odpowiedniej miski, ktra z kolei bya zanurzona w misce napenionej wod, tak i woda wystawaa ponad ywe srebro na wysoko czterech palcw.
Czynno t powtrzyem trzykrotnie, nie wykonaem jej jednak w ten sam sposb jak na pocztku. Za pierwszym razem odjem palec od koca rurki, kiedy by on zanurzony w rtci. Za drugim razem odjem palec od koca rurki, kiedy ten by zanurzony w wodzie. Po raz trzeci odjem palec od koca rurki, gdy znajdowaa si na wolnym powietrzu ponad rtci i wod. Co na wasne oczy ujrzaem, wysuchaj, Najjaniejszy Panie, i podziwiaj arliwie.
Z chwil odjcia palca od dolnego koca rurki zanurzonego w rtci, rt natychmiast pod wasnym ciarem gwatownie opada poprzez kanalik rurki, a nastpnie podnosi si nieco w gr. Po kilku tego rodzaju ruchach wahadowych wida, e dolna cz rurki powyej jednego okcia jest zapeniona rtci; co do grnej, naley uwierzy, i jest prna i wolna od wszelkiego ciaa.
Wystarczy jednak odsun palec od dolnego koca rurki napenionej rtci, wydobytej z naczynia zawierajcego rt, ale zanurzonej w wodzie, a w tej samej chwili silny strumie wody wdziera si w kanalik i porywa czciowo rt a pod szczyt rurki. Opadajc natomiast rt znw porywaj w gr nowe iloci wody wchodzcej do kanalika. Po duszym przecigu czasu zamieszanie ustaje i wwczas wyranie wida, e caa rurka jest pena wody.
I wreszcie po dowiadczeniach z wod i rtci, celem wypenienia pozbawionej wszelkiego ciaa rurki, z kolei uywam powietrza. Czyni tak i co widz: rt tak cika opada natychmiast, a do rurki przez ujcie wdziera si powietrze z moc wprost niewiarygodn; z szumem uderza w szko zabezpieczajce grne ujcie, wstrzsa rurk, niemal wyrywa j z moich rk w gr. Tak wic suchem i dotykiem, nie mwic ju o wzroku, odczuem gwatowno siy stycznoci w napenianiu powstaej prni."

Ilustracja dowiadczenia Traktat-karta tytuowa
Ilustracja dowiadczenia zaczerpnita z traktatu Magniego Karta tytuowa traktatu

Magni zakoczy pisanie traktatu (24 karty) "Demonstratio ocularis..." 12 lipca 1647r., 16 lipca uzyska aprobat wadz kocielnych, 18 lipca odda do druku, a warszawski wydawca P. Elert zakoczy druk przed 24 lipca. Z t bowiem dat krlowa Maria Ludwika przesaa traktat francuskiemu fizykowi M. Mersenne'owi przez osobistego sekretarza P. Des Noyers.
Traktat Magniego wywoa w Paryu ogromne poruszenie, a Pascal zarzuci publicznie Magniemu, i przypisuje on sobie pomys dowiadczenia, ktre byo ju wczeniej wykonywane. Istotnie, w 1643 r. Ewangelista Torricelli przeprowadzi we Florencji bardzo podobne dowiadczenie, ale o wyniku powiadomi jedynie listownie swojego dawnego ucznia Ricciego, a ten dopiero rok pniej przesa kopi listu Mersenne'owi. W padzierniku 1646 Mersenne i Pascal powtrzyli eksperyment woski, a w styczniu i lutym 1647 Pascal przeprowadzi, w portowym miecie Rouen, publiczne pokazy eksperymentu, uywajc wina jako cieczy barometrycznej i 10 metrowej rury przytwierdzonej do rei masztu. Wyniki swoich dowiadcze opublikowa jednak Pascal dopiero w padzierniku 1647 r., a wic 3 miesice po ukazaniu si traktatu Magniego.
Bronic si przed zarzutami Magni twierdzi, i nic nie wiedzia o dowiadczeniach Torricellego, cho od kwietnia 1642 do wrzenia 1643 przebywa we Woszech, w tym rwnie w Rzymie i we Florencji. Podczas swojej drugiej podry do Rzymu, w 1645 r. spotka wprawdzie Mersenne'a, jednake o dowiadczeniu Torricellego z nim nie rozmawia, a o eksperymentach Pascala nie mg wiedzie bo opublikowane zostay dopiero 3 miesice po jego traktacie. Rzeczywicie, Mersenne nigdy nie zdementowa tego owiadczenia.
Nie ulega dzi wtpliwoci, e pierwsze udane dowiadczenie z wytworzeniem prni przeprowadzi Torricelli. Pierwsz opublikowan rozpraw na ten temat by jednak traktat Magniego. Magni najprawdopodobniej nie wiedzia te o wczeniejszych dowiadczeniach. Za tez t przemawia fragment korespondencji midzy profesorami Uniwersytetu Krakowskiego J. Brokiem i St. Pudowskim. W licie Broka z dn. 19 padziernika 1643 r. znajduje si informacja "..Be tam (w Krakowie) na Grodzkiej ulicy pan Jan, co rabia instrumenta ks. Walerianowi". Spucizna naukowa pozostawiona przez Magniego pozwala przypuszcza, e mogy to by tylko przyrzdy do eksperymentu prniowego i to pomylanego zapewne nie z rtci, lecz z wod jako ciecz barometryczn. Czas i tryb uytego w cytacie czasownika zdaj si potwierdza, i Magni planowa przeprowadzenie swojego dowiadczenia jeszcze przed swoj pierwsz podr do Woch, a wic w roku 1641, a moe nawet rok wczeniej. Nie zaczerpn wic pomysu od Torricellego, a istotne trudnoci zwizane z realizacj tego pomysu wynikay z technicznych moliwoci wczesnych hut szklarskich.
Po mierci krla Wadysawa IV w r. 1648, Magni wyjeda do Czech i osiedla si w Brnie na Morawach, gdzie przebywa przez 13 lat. Pod koniec tego okresu jezuici oskaraj go przed inkwizycj o goszenie herezji. Zarzucaj mu jakoby twierdzi, i prymat papieski oparty jest nie na Biblii, lecz wycznie na tradycji. Podczas pobytu w Wiedniu, w lutym 1661 r., Magni zostaje pojmany i uwiziony. W wyniku interwencji samego cesarza zamieniono mu wizienie na areszt domowy. Po dwch miesicach, oczyszczony z gronych zarzutw wychodzi na wolno i przenosi si do klasztoru w Salzburgu. Zaamany i wycieczony ostatnimi przejciami umiera 29 lipca 1661 r.

Na podstawie pracy prof. Mieczysawa Subotowicza, zatytuowanej "Najwczeniejsza drukiem wydana rozprawa o eksperymentalnym dowodzie istnienia prni" iopublikowanej w Kwartalniku Historii Nauki i Techniki, (Rok IV, 1959, Nr 1), opracowa

Andrzej Haas

@2017 PTPWebmaster